Günler sizin için de ‘su gibi geçiyor’ mu?
Birçok insan aynı cümleyi kuruyor: Zaman çok hızlı geçiyor. Haftalar gün gibi, aylar haftalar gibi akıp gidiyor. Takvim ilerliyor ama hatırladığımız anlar azalıyor.
Bu sadece bir his mi, yoksa gerçekten zaman algımızda kolektif bir bozulma mı var? Bilim, ikinci ihtimale işaret ediyor.
Zaman algısı nedir?
Zaman, saatlerde sabit akar. Ama beyinde sabit değildir. Nörobilimsel olarak zaman algısı, şu faktörlere göre şekilleniyor:
- Dikkat
- Hafıza
- Duygusal yoğunluk
- Yenilik
Yani zaman ölçülen değil, deneyimlenen bir şey.
Rutin hayat zamanı hızlandırıyor
Beyin, yeni deneyimleri ‘kayda değer’ olarak işaretliyor. Rutin olanı ise kabul ediyor. Böylece daha az anı kaydediyor. Geriye dönüp baktığımızda zaman ‘uçmuş’ gibi hissediliyor.
Sürekli uyarılan beyin zamanı parçalıyor
Modern insan; aynı anda mesaj okuyor, bildirim alıyor, video izliyor ve düşünüyor. Bu çoklu uyarım hali, beynin derin dikkat kurmasını engelliyor. Psikolojide buna ‘parçalanmış zaman algısı’ deniyor. Zaman hızlanmıyor, biz onu parça parça yaşıyoruz.
Araştırmalar gösteriyor ki, güçlü duygular zamanı yavaşlatıyor. Nötr duygular zamanı hızlandırıyor. Sürekli ‘idare eder’ modunda yaşamak, anıların silikleşmesine neden oluyor Hatırlamadığımız zamanlar, yaşanmamış gibi hissediliyor.
Belirsizlik zamanı bozuyor
Gelecek net olmadığında, planlar askıya alınıyor ve hayat bekleme moduna geçiyor. Bu durum psikolojide zamansal askıya alma olarak tanımlanıyor. İnsan ilerlemediğini hissettiğinde,
zaman ya durmuş ya da kontrolden çıkmış gibi algılanıyor.
Sosyal medya, sonsuz kaydırma ve algoritmik içerik, beyni şimdide tutuyor. Ama anı bırakmıyor.
Toplumsal zaman travması
Pandemi döneminde, günler birbirine karıştı ve mekan-zaman ayrımı bozuldu. Birçok araştırmacı bu dönemi ‘kolektif zaman algısı travması’ olarak tanımlıyor. Bu etki hâlâ sürüyor. Zaman algısı bozulduğunda;
- Hayat daha hızlı hissediliyor
- Tatmin azalıyor
- ‘Bir şeyleri kaçırıyorum’ duygusu artıyor
- Anlam hissi zayıflıyor
Bu yüzden zaman algısı, doğrudan ruh sağlığıyla bağlantılı. Zamanı yavaşlatmak mümkün değil. Bilimsel olarak; yeni deneyimler, dikkatli farkındalık ve rutin kırıcı küçük değişimler zaman algısını genişletiyor. Daha az hissediyor, kaydediyor ve hatırlıyoruz.
Dünya’da 24 saat ne demek?
24 saat dediğimiz şey, Dünya’nın kendi ekseni etrafında ve Güneş’e göre bir tam dönüş süresidir. Ama bu süre hiçbir zaman matematiksel olarak tam 24 saat olmadı. Gerçek dönüş süresi, yaklaşık 23 saat 56 dakika 4 saniye.
Dünya’nın dönüş hızı sabit mi?
Hayır, tam sabit değil ama değişim çok küçük. Dünya’nın dönüş hızı şunlardan etkileniyor:
- Ay’ın çekim gücü
- Okyanuslardaki kütle hareketleri
- Atmosferdeki rüzgârlar
- Büyük depremler
- Buzulların erimesiyle kütle dağılımı
Bu etkiler, günü milisaniyelerle uzatıyor ya da kısaltıyor. Ve insanın fark etmesi imkansız!
‘Dünya hızlandı’ haberleri doğru mu?
Son yıllarda bilim insanları şunu gözlemledi: Bazı günler 1-2 milisaniye daha kısa oldu. Bu, bir saniyenin binde biri demek. Yani beynin algılayamayacağı kadar küçük! ‘Günler kısaldı, o yüzden böyle hissediyoruz’ gibi yorumlar bilimsel olarak yanlış.
Eğer dünya gerçekten hızlansaydı ne olurdu?
- GPS sistemleri bozulurdu
- Uyduların yörüngesi şaşardı
- Atom saatleriyle fark açıkça görülürdü
- Okyanus dengeleri değişirdi
