Güneş-insan ilişkisi yıllar içinde karmaşık hale geldi
Son 50 senedir artan cilt kanseri oranları nedeniyle güneşten kaçınmak tavsiye ediliyor. Uzmanlar, güneş kremi kullanmayı öneriyor. Ancak bir yandan da ‘ılımlı güneş maruziyeti’, D vitamini seviyeleri ve bağışıklık sistemi için faydalı. Çalışmalar ayrıca, bazı kanser türlerinin riskini azalttığını, kardiyovasküler sağlığı iyileştirdiğini ve bilişsel işlevleri geliştirdiğini gösteriyor. Peki, tehlikelerden kaçınırken faydalarından nasıl yararlanabiliriz? Ve gerçekten ne kadar güneş ışığına ihtiyacımız var?
Neden ihtiyaç duyuyoruz?
Orta düzeyde güneş ışığına maruz kalmak, kemik sağlığı ve kas fonksiyonu için gerekli D vitaminini sağlamakta. Bazı çalışmalar, yüksek D vitamini seviyelerinin daha düşük kanser görülme sıklığı ve ölüm oranıyla, ayrıca tip 2 diyabet geliştirme riskinin azalmasıyla bağlantılı olduğunu gösteriyor. Güneş ışığı ayrıca kan basıncını da düşürüyor. UVA ışınları cildimize çarptığında, kan damarlarımızın genişlemesine neden olan nitrik oksit salınımını tetikliyor. Bu, kalp krizi ve felç riskini azaltıyor.
20 yıl boyunca 29 bin 518 İsveçli kadın üzerinde yapılan bir çalışma, güneş ışığından kaçınanların, en yüksek güneş ışığına maruz kalan gruba kıyasla iki kat daha yüksek ölüm oranına sahip olduğunu buldu. Tersine, solaryum kullanımı genel ölüm oranında ve kanser ölüm oranında artışla ilişkilendirildi. 2011 yılında yapılan bir başka İsveç çalışması, en az 10 yıl boyunca ayda bir veya daha fazla solaryum kullanan kadınlarda tüm nedenlerden kaynaklanan ölüm oranında yüzde 90’lık bir artış olduğunu ortaya koydu.
Avustralya’daki Sidney Üniversitesi’nde fizyoloji profesörü Rebecca Mason, yeterli D vitamini seviyesine sahip olmanın “İltihabı azaltmaya, istilacı patojenlere karşı yanıt vermeye ve bağışıklık sisteminizi kendi hücrelerinize saldırmaması için yönetmeye” yardımcı olduğunu söylüyor.
Bilişsel sağlığı da koruyor
Sabah güneş ışığı, beyninizi gündüz olduğunu düşünmeye sevk eden mavi ışık dalga boylarını içeriyor. Bu da kortizol seviyesini artırıp, uyku hormonu melatoninini baskılıyor. Böylece daha uyanık ve enerjik hissediyor. Gündüz ışığına daha fazla maruz kalmak, bilişsel performansı, reaksiyon sürelerini ve hafızayı iyileştirebiliyor. 360.000’den fazla katılımcının yer aldığı bir çalışmada, gündüz güneş ışığına maruz kalmanın (özellikle yaklaşık 1,5 saat) demans gelişme riskini azalttığı bulundu.
Güneş ışığına maruz kalmak, ayrıca beyindeki serotonin kimyasal habercisinin seviyesini de artırıyor. Bu da daha sakin ve odaklanmış hissetmemize yardımcı oluyor. Güneşli odalarda şiddetli depresyon tedavisi gören hastaların daha hızlı iyileştiği gösterilmiştir. Öte yandan, yetersiz gün ışığına maruz kalma, depresif semptomlar, düşük ruh hali ve uykusuzluk riskini artırabiliyor.
Açık tenli insanlar için
Prof. Rebecca Mason, haftanın 4-5 gününde eller, kollar veya bacaklar açık olacak şekilde düzenli, kısa süreli güneş ışığı öneriyor. UV’nin çok yüksek olduğu bölgelerde, bu süre sabahın ortasında veya öğleden sonra olmalı.
Koyu tenli insanlar için
Bu insanlar, daha fazla güneşe maruz kalmaya ihtiyaç duyuyor. Çünkü melanin düzeyleri yüksek olduğu için D vitamini üretmeleri daha uzun sürüyor. Gün ortasında yaklaşık 25 dakika güneşe maruz kalmaları gerekiyor.
Mason’a göre, çok açık tenliler, öyküsünde melanom bulunanlar veya çok sayıda beni olanların cilt kanseri geliştirme riski yüksek. Ve daha fazla önlem almaları gerekiyor. Bu durum, bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar kullanan kişiler için de geçerli.
Manchester Üniversitesi Dermatoloji ve Fotobiyoloji Profesörü Lesley Rhodes, “Güneş ışığına maruz kalmanın fayda ve risk dengesi, insanların cilt tipine ve rengine göre farklılık gösteriyor” diyor.
Çalışmalar, daha koyu ten renginin UV kaynaklı DNA hasarına karşı daha iyi koruma sağladığını, açık ten renginin ise çok düşük UV seviyelerinde bile savunmasız olduğunu gösteriyor. Daha koyu ten rengine sahip kişilerde, zararlı UV ışınlarına karşı doğal bir filtre görevi gören melanin seviyeleri daha yüksektir.
Güneşe aşırı maruz kalmanın riskleri neler?
Güneşte aşırı zaman geçirmek; güneş yanığı, pigmentasyon ve erken yaşlanma riskini artırıyor. Ayrıca cilt kanserinin önde gelen nedeni. Birleşik Krallık’ta, bir yılda teşhis edilen yeni melanom vakalarının sayısı rekor seviyeye ulaştı. Kar amacı gütmeyen Kanser Araştırma kuruluşu, aşırı UV ışığına maruz kalmanın veya solaryum kullanımının nedenlerden biri olduğunu ve her 10 vakadan 9’unun önlenebilir olduğunu tahmin ediyor. Cilt kanseri aynı zamanda ABD’de en yaygın kanser türü.
Çocukluk ve ergenlik döneminde güneş ışığına maruz kalmayı sınırlamak çok önemli. Çünkü araştırmalar bir kişinin hayatının ilk 20 yılında maruz kaldığı güneş ışığı miktarının, cilt kanseri geliştirme olasılığını belirlediğini gösteriyor.
